شاخه ها
افراد آنلاین
12 کاربر آن‌لاين است (3 کاربر در حال مشاهده‌ی سایت مقالات)
ادامه...
مقالات :: مشاهیر تربت جام
ابوالوفای بوزجانی

ابوالوفای بوزجانی

روزنامه همشهری - سایت تربت جام
ابوالوفاي بوزجاني از بزرگترين رياضيدانان و منجمين ايراني است. او در ۳۲۸ هجري قمري در بوزجان (تربت جام امروزي) به دنيا آمد. در بيست سالگي...

ابوالوفاي بوزجاني از بزرگترين رياضيدانان و منجمين ايراني است. او در ۳۲۸ هجري قمري در بوزجان (تربت جام امروزي) به دنيا آمد. در بيست سالگي به بغداد رفت و به خدمت شرف الدوله- فرزند عضدالدوله- درآمد و در رصدخانه اي كه شرف الدوله در بغداد ساخته بود، با سرپرستي ابوسهل كوهي مشغول به كار شد. ابوالوفا مانند بسياري از دانشمندان زمان خود به شرح و ترجمه آثاري از پيشينيان (مانند اقليدس، ديوفانت و خوارزمي) پرداخت.

اهميت آثار رياضي بوزجاني بيشتر به دليل سهم بسزايي است كه او در پيشرفت مثلثات داشته است. او اولين كسي است كه جدول هاي سينوس و تانژانت را در بازه هاي ۱۵ دقيقه اي تنظيم كرد. اين كار قسمتي از كار اكتشافي درباره مدار ماه بود.

ابوالوفا براي محاسبه جدول هاي سينوس روش جديدي ابداع كرد. اگر اعداد جدول هاي مثلثاتي او را به صورت اعشاري بنويسيم، اعداد تا هشت رقم اعشار دقيق هستند. بوزجاني تابع هاي سكانت و كسكانت را معرفي كرد. يكي از كتاب هاي او كتاب "مجسطي" است.

بعضي معتقدند كتاب مجسطي ابوالوفا ترجمه المجسطي بطلميوس است، ولي برخي نيز گمان مي كنند كتاب ابوالوفا كتابي مستقل از كتاب بطلميوس است. اين كتاب را مي توان به سه بخش عمده شامل مثلثات، به كار بردن دستورهاي مثلثاتي درباره رصدها و فرضيه سيارات تقسيم كرد. ابوالوفا در اين كتاب، روابطي مثلثاتي را كه اكنون نيز براي ما آشنا و مهم هستند (مثلاً رابطه سينوس مجموع و تفاضل) ثابت كرده است.

يكي ديگر از كتاب هاي ابوالوفا بوزجاني "كتاب في ما يحتاج اليه الكتاب و العمال من علم الحساب" نام دارد و مهمترين كتاب او در حساب است. اين كتاب را "منازل" يا "منازل السبع" نيز مي نامند. كتاب هفت منزل دارد:
منزل اول: درباره نسبت ها
منزل دوم: درباره ضرب و تقسيم(محاسبات با اعداد صحيح و گويا)
منزل سوم: درباره كارهاي مساحي(مساحت اشكال، حجم اجسام، يافتن فاصله)
منزل چهارم: درباره اعمال خراج
منزل پنجم: درباره تصريف (ظاهراً: صرافي) و مقاسمات (ظاهراً: تقسيم به نسبت)
منزل ششم: درباره انواع گوناگون حساب كه در دواير دولتي به آن نياز است (واحدهاي پول، پرداخت به سربازان و...)
منزل هفتم: درباره معاملات تجار

در منزل دوم كتاب، نخستين مورد كاربرد اعداد منفي در تاريخ رياضيات در جهان اسلام را ذكر و از اصطلاح "دين" (وام) براي اين مفهوم استفاده شده است.
"كتاب في مايحتاج اليه الصانع من اعمال الهندسه" از ديگر آثار ابوالوفاست. اين كتاب ۱۳ بخش دارد و در آن ابتدا از ابزارهايي كه براي ساختمان هاي هندسي لازم است (خط كش، پرگار، گونيا) صحبت مي كند، بعد ساده ترين مسائل ترسيم هندسه(مثل تقسيم پاره خط يا زاويه دو بخش برابر، رسم عمود بر خط راست و بر صفحه، رسم خط هاي راست موازي، رسم مماس بر دايره، پيدا كردن مركز دايره را شرح مي دهد و سپس به رسم شكل هاي پيچيده (مثل چند ضلعي هايي با ضلع ها يا زاويه هاي برابر، شكل هاي محاطي و محيطي، تقسيم مثلث يا چهار ضلعي به دو يا چند بخش هم ارز، تبديل يك مربع به چند مربع و برعكس،...) مي پردازد.

اين كتاب به نحو احسن روابط بين مهندس و صنعت گر را نشان مي دهد. بوزجاني همه جا، با استدلال و گاه با چند روش حل مسأله را مي دهد و به كاربردهاي عملي راه حل هاي خود توجه دارد. تلفيق نظريه و كاربرد در جمله زير كه از ترجمه فارسي كتاب اعمال هندسي او انتخاب شده است، به خوبي معلوم مي شود: "... اكنون در اين باب، قسمت كردن و بريدن بعضي شكل ها را به چند بخش، آن طور كه صنعت كاران به كار مي برند، مي آوريم..." . او در اين كتاب به شكل هاي فضايي هم توجه مي كند و به خصوص درباره رسم شكل روي كره و ساختن چند وجهي هاي منظم و نيمه منظم، مسأله هايي متعدد حل مي كند. در ضمن شكل هاي زينتي هندسي را هم كه در گلدوزي و قاليبافي و كاشيكاري كاربرد دارند، فراموش نمي كند.

يكي از آثار ابوالوفا كه شهرت كمتري دارد، رساله اي است با نام "رساله في جمع اضلاع المربعات و المكعبات" اصل موضوع رساله- همان طور كه از نامش برمي آيد- حل و اثبات اتحاد و معكوس اتحادهاي مختلف جبري است. او در اين رساله، موضوعي عددي و به عبارت امروز، جبري را با استفاده از روشهاي هندسي حل و اثبات مي كند. البته اين روش در رياضيات دوره اسلامي روشي كم سابقه نيست و افرادي چون خوارزمي و كرجي از آن بسيار استفاده كرده اند. ابوالوفا براي اثبات اتحاد a+b)^2=a^2+2ab+b^2) ، مربعي به ضلع a+b در نظر مي گيرد و آن را به دو مربع به ضلع هاي a و b، و دو مستطيل هر يك به عرض a و طول b تقسيم مي كند و با محاسبه مساحت مربع اول به دو روش، اتحاد را ثابت مي كند.

يكي از كارهاي مرتبط با فيزيك ابوالوفا كه در كتاب اعمال هندسي آمده است، دستور ساخت آينه هاي سوزان است. آينه سوزان، آينه مقعر و سهي وار است. خاصيت اين آينه اين است كه نوري كه از خورشيد به آن مي رسد، پس از انعكاس در نقطه اي به نام كانون جمع مي شود و اگر جسمي در اين نقطه قرار بگيرد و نور خورشيد به آينه بتابد، ممكن است جسم آتش بگيرد (شايد اين داستان را شنيده باشيد كه ارشميدس براي آتش زدن كشتي هاي رومي از چنين آينه هايي استفاده كرد) ابوالوفا دو الگوي هندسي براي ساختن اين آينه ها پيشنهاد مي كند كه حقيقت رسم سهي از طريق نقطه يابي است. يونانيان نيز با يكي از روش ها آشنا بوده اند، اما روش دوم در كارهاي رياضيدانان يوناني ديده نمي شود. در روش دوم، ابوالوفا راهي ابتكاري و جالب براي يافتن نقاطي كه سهي را با كمك آنها رسم كنيم بيان مي كند.

بوزجاني با چند اثر كوتاه نجومي، راه را براي كاربرد عملي علم نجوم هموار كرد و رساله "في معرفته الابعاد بين المساكن" يكي از آنهاست. او در اين رساله، با دو روش متفاوت فاصله شهر بغداد تا مكه را تعيين مي كند و سپس اين روش را براي تعيين فواصل ساير شهرها تعميم مي دهد.

ابوريحان بيروني، ابوالوفا را مي شناخت و با او مكاتبه داشت. وقتي ابوريحان در خوارزم بود، براي رصد هم زمان ماه گرفتگي، با بوزجاني قرار گذاشت. بيروني مي نويسد: "با ابوالوفا[...]قرار گذاشته بودم كه او در بغداد و من در خوارزم، ماه گرفتگي را رصد كنيم و اين رصد در ۳۸۷ هجري صورت گرفت و از مقايسه ميان دو عمل نتيجه چنان شد كه اختلاف ساعت ميان نصف النهارهاي اين دو شهر نزديك يك ساعت مستوي است..." در واقع با اين رصد، اختلاف طول جغرافيايي را اندازه گرفتند و البته اين رصد، به نوعي ارتباط و همكاري علمي ميان اين دو اخترشناس مشهور و هم عصر و نشاط علمي آن دوره را نشان مي دهد.

ابوالوفا در سال ۳۸۸ هجري قمري در بغداد درگذشت.
مقاله قبلی >> اسفندیار تخم کار عشق از دیدگاه شیح احمد جام << مقاله بعدی
ترک بک
  • آدرس: http://torbatjam.com/modules/article/view.article.php/c3/99
  • ترک بک: http://torbatjam.com/modules/article/trackback.php/99
رای
10987654321
API: RSS | RDF | ATOM
سایت تربت جام & Copyright© admin
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم

بیشترین خوانده شده
در آداب اسلامي توصيه هاي ويژه اي براي تغذيه در دوران بارداري وجود دارد. اين امر نشان دهنده ي اهميت اين زمان و نيز نقش تغذيه در آن است.
مجموعه آرامگاهی شیخ الاسلام احمد جامی یکی از بزرگترین مراکز زیارتی شرق ایران است که در قرن نهم به اوج شکوفایی خود رسید. این مجموعه که وسعتی حدود (64000) متر مربع دارد... .
برخي از علائم اختلال اعتیاد اینترنتی عبارتند از:
مشکلات میان فردی و یا مشکلات در هنگام کار یا مطالعه، نادیده گرفتن مسئولیتهای مربوط به دوستان، خانواده، کار و یا مسئولیتهای فردی، کناره‌گیری پس از دست کشیدن از اینترنت، کج خلقی هنگام تلاش برای دست کشیدن از اینترنت، آن‌لاین ماندن بیش از زمان برنامه‌ریزی شده، دروغ گفتن یا مخفی نگهداشتن زمان واقعی کار با اینترنت از نظر دوستان یا خانواده، تغییر در سبک زندگی به منظور گذران وقت بیشتر با اینترنت، کاهش فعالیت فیزیکی، بی‌توجهی به سلامت شخصی و بی‌خوابی یا کم خوابی و یا تغییر در الگوی خواب به منظور گذران وقت در اینترنت.
تربت جام از لحاظ فرهنگ موسیقیایی یکی از غنی ترین مناطق ایران است. این مهم به دو صورت نمود پیدا می کند؛ نخست موسیقی مقامی تربت جام که شامل مقامهای آوازی و سازی است که به وسیله ی ...
در روزگار سلجوقيان ، در سال 440 هجري قمري در قريه نامق ، از سلسله جرير بن عبدالله (از صحابي معروف) کودکي چشم به جهان گشود که او را احمد خواندند و بعدها به احمد جامي نامقي شهرت يافت... .
نورالدين ابوالبركات عبدالرحمن بن نظام‌الدين احمد بن شمس‌الدين محمد جامي نامي‌ترين شاعر و نويسنده دانشمند و عارف قرن نهم هجري است. برخي از پژوهندگان او را بزرگترين استاد سخن بعد از حافظ و خاتم شاعران بزرگ پارسي‌گو ...
در كتاب لغت موسيقي نوشته افراسياب بيگ لي كلمه‌ي مقام كه به صورت موغام يا مغام هم نوشته مي‌شود، به عنوان مجموعه‌ي صداها و پرده‌هاي مختلف كه بر اساس يك كوك واحد ...
حجة الإسلام زین الدین ابوحامد امام محمد غَزّالی طوسی، یکی از بزرگترین متصوفین، فلاسفه و اندشمندان علمای اسلام در قرن پنجم و ششم هجری می باشد. بزرگمردی که در انواع رشته های علوم اسلامی سرآمد دانشوران روزگار خود گشت...
تربت جام ، كهن دریا عرفان، واقع در شمال شرقی گستره پهناور ایران زمین به مانند شهرها و مناطق دیگر آن با حوادث و فراز و نشیب های تاریخی و روند شكل تدریجی مواجه بوده است. دورانی كه این شهر، روستایی كوچك به نام معدآباد ...
زندگی‌نامه استاد غلامعلی پورعطایی آفریننده «نوایی» مقام اسطوره‌ای كه از روح هنرآفرین او برمی‌خیزد و جان را به عروج و سفری عارفانه وا می‌دارد.
تازه ترین مقالات
موسيقي مقامي (محلي)، بدوي ترين شكل موسيقي است كه از زمانهای دور برای ما به يادگارمانده است. این نوع موسیقی درهركشوری ، متناسب با بوم و محيط جغرافيايي و انساني آن كشوردرهم آميخته و جزئي از فرهنگ آن کشوري محسوب ميشود. به راستی کسی زمان دقیق پیدایش مقام را نمی داند. مقام نمی تواند یک تصنیف یا ترانه باشد. مقام پیشینه ای دارد به وسعت تاریخ وآدمهایش....
تواناتک: IMEI یک کد ۱۴ رقمی چیست است که باید در هر گوشی جدیدی که ساخته می‌شود منحصر به فرد باشد و تا آخر عمر دستگاه با آن باقی خواهد ماند. از آن...
یک پلنگ که برای شکار خیز برداشته، یک قوچ اوریال با شاخهای تابیده اش، یک جبیر، یک گرگ و یک شغال، یک سبزه قبا با لانه اش که از خار و خاشاک درست ...
در اوایل قرن شانزدهم میلادی در دهکده ای نزدیک شهر «استرتفورد» در ایالت واریک انگلستان، زارعی به نام ریچارد شکسپیر زندگی می کرد. یکی از پسران او «جان» در حدود سال ۱۵۵۱ در شهر استرتفورد به شغل پوست فروشی مشغول شد و «ماری آردن» دختر یک کشاورز ثروتمند را به همسری برگزید. ماری در ۲۶ آوریل ۱۵۶۴ پسری به دنیا آورد و نامش را «ویلیام» گذاشت. این کودک به تدریج پسری فعال ، شوخ و شیطان شد ، به مدرسه رفت و زبان لاتین و یونانی را فرا گرفت. ولی به علت کسادی شغل پدرش ناچار شد برای امرار معاش، مدرسه را ترک کند و شغلی برای خود برگزیند. برخی می گویند که او ابتدا شاگرد یک قصاب شد و چون از دوران نوجوانی دلبستگی شدیدی به ادبیات داشت، در موقع کشتن گوساله خطابه می سرود و شعر می گفت.
HIV
خانواده و سلامت | shekoofe | پ ۹۱/۰۷/۲۰
HIV چيست ؟ HIV مخفف ""Human Immunodeficiency Virus به معني "ويروس نقص ايمني انسان" مي‌باشد. ويروس ، يك ذره زنده خيلي كوچك است كه مي‌تواند تكثير و پخش شود اما...
یاهوووووووووووووووووووشاید از نام این ترفند اندکی جاخورده باشید ، اما باید قبول کرد که این نام بهترین عنوان برای این ترفند است! قصد داریم ...
در زندگی زناشویی دلخوری ها ، رنجش ها ، شکایت ها و مشاجره ها فراوان است . اگر چنین نباشد باید نگران بود . زیرا به یقین رابطه زوج به سردی گراییده و نسبت به هم بی اعتنا شده اند و دیگر هم را دوست ندارند که از یکدیگر نمی رنجند...
بسیاری از عادت های فرهنگی و صفات اجتماعی ما ریشه در تنبلی اجتماعی دارد. ایرانی ها ضمن این که دارای میزان تنبلی بالاتر از متوسط جهانی هستند، جایگاه سوم را به خود اختصاص داده اند...
حقيقات نشان داده، محروم‌كردن استفاده موقتي از وسايل تكنولوژيك نتيجه عكس دارد و حتي ممكن است فرد را دچار اضطراب و حالت هيجاني كند...
درست است كه انسان امروز شايد نتواند از تكنولوژي دور باشد اما متخصصان و كارشناسان معتقدند كه وابستگي‌ ما به تكنولوژي مي‌تواند مضر و حتي خطرناك باشد...
ثبت نام | ورود به سایت | تبادل لینک | |